2019 là năm học hỏi và tích lũy với mình, do vậy mình ít viết như giai đoạn 2017 hay 2018. Thêm vào đó, người chưa lên núi thì nghĩ rằng ngọn núi đâu cao, mình biết nhiều, và đường lên núi chắc cũng dễ. Người “trầy da tróc vẩy” lên được một vài ngọn núi thì mới nhận ra rằng đường lên núi không dễ, còn nhiều thứ mình chưa biết, đỉnh núi này có khi chỉ là chân núi của một ngón núi cao hơn. Vì thế mà câu nói mình yêu thích trong năm qua có lẽ là “Sông sâu thì tĩnh lặng, lúa chín thì cúi đầu”. Khi nhận ra mình càng biết ít, mình lại càng ngại chia sẻ. Cho nên, nhân dịp đầu năm 2020, viết mấy dòng gọi là khai bút đầu xuân.

Nói về phong tục khai bút, người xưa cho rằng phong tục này xuất phát từ thế kỷ XIII, gắn liền với hình ảnh thầy giáo Chu Văn An. Tương truyền, khi học trò đến thăm thầy trước khi ra về, thầy thường tặng cho một chữ để nhắn nhủ. Người ta cho rằng thời điểm thích hợp để khai bút thường là từ ngày mùng 1 đến mùng 5 Tết. Khi đó, họ viết về những điều tốt đẹp, những điều ý nghĩa để mang đến sự lạc quan, tinh thần phấn khởi và cầu chúc những điều tốt đẹp cho một năm ở phía trước. Bài viết này, mình không chỉ dừng lại ở chủ đề “khởi nghiệp” mà có lẽ nói rộng hơn về cuộc sống của một người.

1. Khởi nghiệp hay tạo nghiệp?

Có nhiều người thường suy nghĩ khi đi làm, làm một vài năm để có kinh nghiệm rồi tách ra làm riêng. Bởi vì, đi làm thuê là đi làm cho người khác, như vậy thực ra mình bị “bóc lột” sức lao động, cách gì cũng phải làm chủ. Cũng có người cho rằng tuổi trẻ phải khởi nghiệp, phải làm một cái gì đó để lại cho cuộc đời. Với lại lúc nào chả thấy người ta phát động phong trào hãy khởi nghiệp, chứ có mấy ai bàn “đừng nên khởi nghiệp đâu”.

Theo mình thì quan điểm của mỗi người đều nên tôn trọng, và dĩ nhiên ai cũng phải có cái lý, phải có trải nghiệm của riêng họ thì họ mới đưa ra một góc nhìn như vậy. Cho nên, góc nhìn thì không có đúng hay sai, có chăng là sự khác nhau trong lựa chọn và quan điểm của từng người.

Đối với mình, mình không quan trọng việc làm riêng hay làm chung, mà có lẽ quan trọng hơn là bạn làm cái gì tạo ra giá trị nhiều hơn? Bạn làm gì giúp bạn học hỏi được nhiều hơn? Bạn làm gì khiến bạn ít để lại hậu quả cho đời nhiều hơn?

Nếu một người khởi nghiệp, vay tiền người thân, rủ người thân làm cùng mình. Thế rồi anh ta/ cô ta quá non nớt trên thương trường, sau vài năm thì thất bại, nợ nần chồng chất, cuộc đời stress, căng thẳng, tối tăm mặt mũi mỗi ngày, bao nhiêu khổ sở, vất vả thì cuối cùng, người đó không khởi nghiệp mà thực ra họ đang tạo nghiệp.

Khởi nghiệp theo mình là gây dựng nên cơ nghiệp, mang lại giá trị và hạnh phúc cho người khác, chứ không phải là tạo nghiệp để rồi người khác phải trả, trở thành gánh nặng cho người khác, làm khổ đồng nghiệp, gia đình, xã hội. Vậy thì để nhìn khách quan về điều này, tốt hơn hết hãy nhìn vào những con số thống kê. Năm vừa rồi, TGM trở thành công ty 10 năm tuổi, và theo thống kê thì chỉ có 4% sống sót sau 10 năm. Chưa kể, sống sót (tồn tại) và sống tốt (phát triển) là hai chuyện khác nhau hoàn toàn.

Mình nhớ đến câu chuyện về việc một nhân viên Apple trung bình có thể tạo ra giá trị 20 triệu đô la một năm khi anh ta/ cô ta – cũng với tài năng và sự nỗ lực ấy, được đặt vào một hệ thống với nhiều nguồn lực mạnh, nền tảng tốt, hỗ trợ tốt như Apple. Liệu anh ta/ cô ta tách ra một mình thì một năm có thể làm nên điều gì? Thà bạn là một mắt xích xuất sắc ở một tổ chức tốt còn hơn là một lãnh đạo tồi ở một tổ chức kém cỏi. Chưa kể tốc độ học hỏi và phát triển của mỗi người cũng ảnh hưởng rất nhiều bởi môi trường nơi họ làm việc.

Ngay từ thời xa xưa, nhà nước đã tổ chức các khoa thi hàng năm để tuyển chọn người tài. Như cái cách mà Tú Xương từng viết “Nhà nước ba năm mở một khoa – Trường Nam thi lẫn với trường Hà”, khoa bảng Việt Nam đã là một truyền thống, “lều chõng” đi thi đã là một văn hóa. Người có năng lực thì thời nào cũng được trọng dụng. Vậy nên, không quan trọng là bạn làm gì, quan trọng là bạn có tài năng và có tạo ra giá trị (khởi dựng sự nghiệp cho mình và người khác). Cho nên, câu hỏi đúng đặt ra không phải có nên hay không nên khởi nghiệp, mà thay vào đó hãy hỏi làm thế nào để tạo ra giá trị nhiều nhất cho tổ chức của mình, nơi mình đang làm việc?

2. Có sự nghiệp hay rước nghiệp vào thân… không chỉ do mình mà còn tác động bởi việc lựa chọn đồng đội!

Cổ nhân thường nói “Không sợ kẻ địch mạnh, chỉ sợ đồng đội…ngu”. Suy cho cùng, con người vốn dĩ sống theo “bầy đàn”. Ai cũng sẽ có một vòng tròn những người họ tương tác, tiếp xúc, dành thời gian và ảnh hưởng/ chịu ảnh hưởng từ họ. Có những quyết định của mỗi người, có những thái độ, tư duy, cảm xúc, năng lượng là do chịu sự ảnh hưởng bởi người quanh họ. Vậy nên, chọn đồng đội – từ bạn bè, đồng nghiệp, người yêu, vợ chồng, mỗi lựa chọn đều là là lựa chọn quan trọng. Chọn sai lầm thì hậu quả là nghiệp rước vào thân. (Không liên quan nhưng viết đến đây mình tự nhiên nhớ đến việc lỡ chọn phải người là “Kẻ Ác Cạnh Bên” thì coi như xong phim, link sách Tiki vẫn đang có: http://bit.ly/2RyXFy4).

Những người bên cạnh mình, có thể là “bạn cùng tiến”, mà cũng có thể là “bạn cùng lùi”. Người bên cạnh mình, có thể kéo mình về phía trước, cũng có thể kéo mình tụt lại phía sau. Hãy xem hai câu chuyện sau để hiểu rõ.

  • Câu chuyện 1: Chuyện những con cua trong chậu

Khi thả đàn cua vào trong chậu, người ta không cần phải che đậy phía trên bởi lẽ theo tập tính, cứ có con cua nào leo lên trên thì những con còn lại ngay lập tức sẽ kéo xuống. Hệ quả là chẳng con nào có thể bứt phá lên được. Nếu xung quanh mỗi người, cũng là “những con cua” đó, luôn tiêu cực, luôn không chịu tiến lên, luôn than phiền, luôn bực dọc, luôn lười nhác, luôn không chịu học hỏi,… thì hiển nhiên cuộc đời họ sẽ luôn luôn bị kéo lại. Để rồi sau đó, họ phải rước cả đống nghiệp vào thân.

Trước Tết, mình gặp một thằng em! Nó tâm sự cuộc đời nó dạo này bế tắc, nó bị người ta lợi dụng vay tiền không trả. Rồi khi nó không làm cùng người đó, nó bị người đó nói xấu, bêu rếu với người khác. Mình hiểu và cảm thông câu chuyện của nó. Nhưng mình cũng phải thành thật với vấn đề của nó. Mình nói với nó: Em gặp phải những vấn đề đó là bởi vì level của em đang ở đó, là do em đang vây quanh em bởi những người cũng ở đó. Em bị người ta lợi dụng là bởi vì em chưa đủ cứng cao để người ta không thể lợi dụng em. Giống như ngôi nhà của em, nếu nó sơ sài, hàng rào lỏng lẻo, cửa không chắc chắn thì trộm mới vào được. Ngược lại, nếu nó như cái castle (lâu đài), có hàng rào phòng thủ, có camera, có cả đàn chó becgie bên trong thì cũng tên trộm đó, chắc chắn không thể vào được”.

  • Câu chuyện 2: Giai thoại về chàng thanh niên trẻ

Giai thoại kể về một chàng thanh niên trẻ, tuy xuất thân bình dân nhưng cũng có tài. Thế rồi, anh ta được mời về dạy kèm cho con gái của một nhà nọ (mà ngày nay gọi là gia sư). Lỡ đem lòng yêu cô gái, chàng trai vụng về khiến cô gái có bầu. Chuyện này sẽ chẳng có gì quá ghê gớm nếu đặt trong bối cảnh xã hội bây giờ, nhưng đó là câu chuyện của thế kỷ thứ 14 – nơi mà xã hội đang trong thời phong kiến. Và điều đáng nói hơn nữa đó là, cha của cô gái là quan Tư Đồ (hàng Tể tướng) của triều đại nhà Trần.

Vì sợ hãi nên chàng trai đã bỏ trốn. Nhưng rồi thật bất ngờ, cha của cô gái, lại là một người hiền từ, nho nhã, đã cho người đi tìm chàng trai về, gả con gái cho chàng trai. Và sau đó, chàng trai ấy thi đỗ tiến sĩ. Chàng trai ấy chính là Nguyễn Phi Khanh, con rể Trần Nguyên Đán và là cha của Nguyễn Trãi. Cũng chàng trai ấy, cũng “lầm lỡ” ấy – nhưng có lẽ vì gặp người cha tốt, chọn người bạn đời tốt mà cuộc đời đã khác hẳn.

Cuộc đời gặp nhau là cái duyên, nhưng để định mệnh của mình gắn với ai đó, chắc chắn là do sự lựa chọn.   

3. Đừng để mình là người bị bỏ lại phía sau!

Suy cho cùng, khởi dựng sự nghiệp, hay chỉ tạo nghiệp là do quyết định và lựa chọn của mỗi người. Đôi khi, có những nỗi sợ tích cực, nó sẽ giúp chúng ta tiến về phía trước. Bản thân mình cũng có những nỗi sợ kiểu như vậy.

Ngày học văn, mình từng được thầy cô ra đề bình luận về câu nói “Sự học giống như chèo thuyền ngược nước, bạn không tiến ắt sẽ phải lùi”. Nếu thay sự học bằng sự nghiệp thì rõ ràng, việc của mỗi người là luôn phải tiến về phía trước. Có lần trong một giờ chào cờ thời còn đi học, thầy hiệu trưởng khi ấy đặt một câu hỏi mà đến giờ mình vẫn nhớ mãi. “Các con nhìn học sinh trường khác họ đi máy bay (đi thi quốc tế), mà mình ở dưới đất hít khói, các con có ngại không?”. Có lẽ, bị bỏ lại phía sau, chẳng bao giờ là một điều dễ chịu với bất kỳ ai cả. Cho nên, một năm ai cũng có 365 ngày, mỗi ngày ai cũng có 24 giờ, quan trọng nhất là phải quyết tâm, để tiến về phía trước, để không phải là người chỉ mãi… chạy theo sau.

Khi TGM thực hiện “Bước đại nhảy vọt”, trong khóa học #Quantum_Leap – một câu nói mình luôn ám ảnh đó chính là “Chúng ta đang sống trong một thời đại rất khác – một thời đại mà phần lớn những người ở tầng lớp phía dưới sẽ bị bỏ lại. Chỉ có những cá thể tự vận động và phát triển đủ nhanh, để không chỉ thích nghi mà còn biết đón đầu xu thế tiến bộ vượt bậc trong tương lai, mới có thể tồn tại, phát triển và thành công vang dội”. (Các bạn có thể đăng ký khóa học nếu ở  Hà Nội tại http://bit.ly/2RwexW6)

Ở châu Phi, mỗi buổi sáng thức dậy, tất cả linh dương trong đàn linh dương biết rằng nó phải chạy nhanh hơn con sư tử chạy nhanh nhất trong đàn sư tử nếu không muốn bị làm thịt. Ngược lại, tất cả sư tử trong đàn sư tử cũng đều hiểu rằng, nó không được chạy chậm hơn con linh dương chạy chậm nhất trong đàn linh dương nếu không muốn bị chết đói. Và sự thật hiển nhiên rằng, cho dù là linh dương hay sư tử, mỗi buổi sáng thức dậy,… nó đều phải chạy hết sức mình.

Mỗi người chúng ta, sẽ có những vị trí khác nhau, sẽ có những thuận lợi, khó khăn khác nhau, sẽ có những hoàn cảnh khác nhau. Nhưng sẽ có một điểm giống nhau, đó là nếu không muốn là người bị bỏ lại, hãy “chạy” hết mình trong năm mới 2020 này.